Nội dung chính
Việc Iran bắt đầu áp phí quá cảnh tại eo biển Hormuz đang tạo ra một tiền lệ pháp lý cực kỳ nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến quyền tự do hàng hải và an ninh năng lượng.
Trong bối cảnh địa chính trị Trung Đông đang rực lửa, eo biển Hormuz không còn đơn thuần là một tuyến đường thương mại mà đã trở thành quân bài chiến lược trong tay Tehran. Các biện pháp kiểm soát tàu thuyền, siết chặt quyền qua lại và đặc biệt là việc áp phí quá cảnh đang đẩy rủi ro vận tải biển và dòng chảy năng lượng toàn cầu lên mức báo động.
Xung đột pháp lý tại ‘yết hầu’ năng lượng thế giới
Theo các chuyên gia, vấn đề cốt lõi nằm ở sự diễn giải khác biệt giữa luật pháp quốc tế và thực tế kiểm soát của quốc gia ven biển. Giáo sư Carl Thayer từ Học viện Quốc phòng Australia nhận định rằng, những diễn biến tại đây đang thách thức các nguyên tắc cơ bản của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).
Về lý thuyết, eo biển Hormuz là eo biển quốc tế nối liền Ấn Độ Dương/vịnh Oman với vịnh Ba Tư. Theo Điều 38 của UNCLOS, mọi tàu thuyền và máy bay (cả dân sự lẫn quân sự) đều có quyền quá cảnh ‘liên tục và nhanh chóng’ mà không bị cản trở. Tuy nhiên, thực tế lại phức tạp hơn nhiều do sự chồng lấn lãnh hải giữa Iran và Oman tại điểm hẹp nhất của eo biển (chỉ rộng khoảng 21 hải lý).
Dù Oman nỗ lực đóng vai trò trung gian, nhưng Iran đang tận dụng ưu thế về nguồn lực quân sự và đường bờ biển dài để áp đặt quyền kiểm soát thực tế. Tehran lập luận rằng, vì họ chưa phê chuẩn UNCLOS, các quốc gia cũng chưa phê chuẩn (như Mỹ) phải tuân thủ quy tắc ‘đi qua vô hại’ khắt khe hơn, bao gồm việc tàu ngầm phải nổi lên và máy bay phải xin phép trước khi bay qua.
Cơ chế thu phí mới của Iran: ‘Chi phí an ninh’ hay sự vi phạm luật quốc tế?
Bước ngoặt nguy hiểm xảy ra vào tháng 3/2026, khi Quốc hội Iran (Majlis) thông qua luật áp phí đối với tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Thay vì tuân thủ các quy tắc quốc tế, Iran coi đây là khoản ‘bồi thường chiến tranh’ hoặc ‘chi phí an ninh’ trong tình trạng khẩn cấp.
Các tàu nước ngoài hiện buộc phải xin phép Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và di chuyển theo hành lang an toàn phía Bắc đảo Larak. Điều đáng chú ý là mức phí này cực kỳ lớn, ước tính khoảng 1 USD/thùng dầu, tương đương 1 – 2 triệu USD tùy quy mô tàu. Đặc biệt, Tehran chấp nhận thanh toán bằng các phương thức nhằm lách lệnh trừng phạt như Nhân dân tệ (CNY) hoặc tiền điện tử (Bitcoin, Tether).
Dưới góc độ chuyên gia, hành động này đi ngược lại hoàn toàn với UNCLOS. Luật pháp quốc tế cấm các quốc gia ven biển thu phí chỉ vì lý do tàu đi qua lãnh hải. Họ chỉ được phép thu phí cho các dịch vụ cụ thể như hoa tiêu hoặc hỗ trợ hàng hải, chứ không phải một khoản ‘thuế quá cảnh’ áp đặt một chiều.
Rủi ro kép: Khi chuỗi cung ứng và bảo hiểm đứng trước bờ vực
Việc chấp nhận trả phí cho Iran không chỉ là gánh nặng chi phí mà còn là một ‘cú lừa’ pháp lý đối với các chủ tàu. Các luật sư hàng hải quốc tế cảnh báo rằng, việc thanh toán các khoản phí này có thể khiến hợp đồng bảo hiểm của tàu bị vô hiệu ngay lập tức, do các khoản tiền này bị coi là tài trợ cho một quốc gia đang chịu lệnh trừng phạt quốc tế.
Hệ lụy này tạo ra một vòng xoáy rủi ro: Chi phí vận tải tăng cao $
ightarrow$ Phí bảo hiểm tăng vọt $
ightarrow$ Chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu bị gián đoạn. Ngay cả khi căng thẳng hạ nhiệt, thế giới vẫn sẽ mất nhiều tháng để phục hồi hoạt động vận tải do các thiệt hại về cơ sở hạ tầng dầu khí và tình trạng rải thủy lôi tại khu vực này.
Tiền lệ nguy hiểm cho các ‘điểm nghẽn’ hàng hải khác
Mối lo ngại lớn nhất của cộng đồng quốc tế là ‘hiệu ứng domino’. Nếu hành vi ‘quá cảnh có chọn lọc’ và thu phí tại Hormuz được chấp nhận như một thông lệ, các quốc gia khác cũng có thể áp dụng chiến thuật tương tự tại các điểm nghẽn chiến lược khác trên thế giới.
Hiện tại, Anh đang nỗ lực quốc tế hóa việc quản lý rủi ro bằng cách triệu tập gần 40 quốc gia bị ảnh hưởng. Trong khi đó, các cuộc thảo luận về cơ chế ‘đồng quản lý’ hoặc các thỏa hiệp không chính thức đang được đẩy mạnh nhằm ngăn chặn sự sụp đổ của trật tự hàng hải dựa trên luật lệ.
Góc nhìn chuyên gia: Sự kiện tại eo biển Hormuz không chỉ là một vấn đề địa phương của Trung Đông, mà là bài kiểm tra về sức mạnh của luật biển quốc tế trước tham vọng địa chính trị. Nếu không có một phản ứng quyết liệt và thống nhất từ cộng đồng quốc tế, tự do hàng hải có thể sẽ bị thay thế bởi một trật tự mới: nơi quyền lực và sức mạnh quân sự định đoạt dòng chảy thương mại toàn cầu.
Bạn nghĩ sao về việc các quốc gia ven biển có quyền thu phí quá cảnh để đảm bảo an ninh? Liệu luật pháp quốc tế có đủ sức ngăn chặn các tiền lệ tương tự? Hãy để lại ý kiến của bạn bên dưới.